Την Παρασκευή 21 Μαρτίου 2025 οι μαθητές της Α΄ λυκείου του σχολείου μας
συμμετείχαν στην δράση με τίτλο: «Το Πείραμα του Ερατοσθένη για τον
υπολογισμό της ακτίνας της Γης» η οποία τους έδωσε την ευκαιρία να
υπολογίσουν την ακτίνα της Γης επαναλαμβάνοντας το διάσημο πείραμα του
αρχαίου Έλληνα μαθηματικού, αστρονόμου και φιλοσόφου Ερατοσθένη..
Σύμφωνα με το περιοδικό Physics World η μέτρηση αυτή αποτελεί ένα από τα 10
πιο όμορφα πειράματα στην ιστορία της Φυσικής (δημοσίευση στην εφημερίδα
New York Times, 25 Σεπτεμβρίου 2002).
Το πείραμα πραγματοποιείται την εαρινή ισημερία που φέτος είναι την Πέμπτη
20 Μαρτίου. Αυτή σηματοδοτεί την αρχή της άνοιξης. Την ημέρα αυτή ο Ήλιος
βρίσκεται κάθετα πάνω από τον ισημερινό της Γης και η διάρκεια της ημέρας είναι
περίπου ίση με της νύχτας.
Ο Ερατοσθένης (3ος π.Χ. αιώνας) ήταν Διευθυντής της μεγάλης
Βιβλιοθήκης του Μουσείου της Αλεξάνδρειας, όπου σε ένα πάπυρο διαβάζει ότι
στις 21 Ιουνίου (νοτιοανατολικά της ηλίου) στα νότια σύνορα της πόλης Συήνης
(Ασσουάν), οι στύλοι δεν ρίχνουν καθόλου σκιά και ο Ήλιος ανακλάται ακριβώς
στο βάθος ενός πηγαδιού (δηλαδή βρίσκεται στο Ζενίθ του τόπου). Ως
επιστήμονας, λοιπόν, ο Ερατοσθένης διερωτήθηκε, εάν συμβαίνει το ίδιο
ταυτόχρονα και σε άλλο άλλο πχ. στην Αλεξάνδρεια. Όμως, στην Αλεξάνδρεια,
κατά την ίδια μέρα και ώρα, οι κατακόρυφοι στύλοι έριχναν σκιά.
Αν η Γη ήταν επίπεδη, οι κατακόρυφοι στύλοι στις δύο πόλεις θα ήταν
παράλληλοι και θα έπρεπε και οι δύο να ρίχνουν σκιά. Αφού, λοιπόν, αυτό δεν
είναι αλήθεια, τι μπορεί να συμβεί; Η απάντηση δόθηκε από τον Ερατοσθένη
υποστηρίζοντας ότι η επιφάνεια της Γης δεν είναι επίπεδη αλλά σφαιρική. Αυτό το
συμπέρασμα είναι, προφανώς, θεμελιώδους σημασίας και επιπλέον επέτρεψε
στην Ερατοσθένη να προσδιορίσει την ακτίνα και τη μήκος της περιφέρειας της
Γης. Πραγματικά, από το μήκος της σκιάς υπολογίζεται αμέσως η διαφορά των
γεωγραφικών διαστάσεων των δύο πόλεων, ίση με περίπου 7 μοίρες. Επειδή η
απόσταση των δύο πόλεων ήταν γνωστή από ιστορίες βηματιστών και ήταν ίση
με περίπου 800 χιλιόμετρα (εικάζεται ότι ο Ερατοσθένης ενοικίασε
βηματομετρητές για τη μέτρησή της), η περιφέρεια της Γης υπολογίστηκε με
40000 χιλιόμετρα.
Αυτή είναι η σωστή απάντηση και ο Ερατοσθένης έδωσε με τη χρήση ως
μοναδικά εργαλεία ράβδους, μάτια, πόδια, μυαλό με απλότητα σκέψης και
εκτελέσεως. Το λάθος στον υπολογισμό ήταν μόνο 2%, ένα πραγματικά
αξιοσημείωτο επίτευγμα για περίπου 2,5 χιλιάδες χρόνια πριν. Έτσι, ο
Ερατοσθένης ήταν ο πρώτος άνθρωπος που μετρά τις διαστάσεις του πλανήτη
Γη, γι ‘αυτό και θεωρείται δημιουργός της μαθηματικής γεωγραφίας.
